กาแฟเพื่อคุณภาพชีวิตชาวดอย

วิชา พรหมยงค์ ชายวัย 50 เศษ ใช้ชีวิตส่วนใหญ่ในภาคกลางและภาคเหนือ ก่อนจะหันมาทำงานเป็นที่ปรึกษาสำรวจพื้นที่ป่าให้บริษัทต่างชาติ จึงมีความชำนาญเส้นทางเดินป่าและรู้จักพื้นที่ดอยสูงแถบภาคเหนือของประเทศไทย พม่า และลาวเป็นอย่างดี

เขารู้ว่าดอยช้างในอำเภอแม่สรวย จังหวัดเชียงราย ซึ่งตั้งอยู่บนที่สูงจากระดับน้ำทะเล 1,200 ถึง 1,700 เมตร มีอุณหภูมิเฉลี่ย 18 ถึง 22 องศาเซลเซียส จึงเหมาะต่อการปลูกพืชเมืองหนาว ปี 2526 เกิดโครงการในพระราชดำริเพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตชาวเขาด้วยการแจกเมล็ดพันธุ์กาแฟอาราบิกาให้ปลูกทดแทนการปลูกฝิ่นบนดอยแถบภาคเหนือเรื่อยมา แต่ได้ผลผลิตน้อยและราคาไม่สู้ดีนัก พื้นที่ปลูกกาแฟบนดอยช้างจึงลดลงเหลือเพียง 500 กว่าไร่

ปี 2545 อาเดล หรือปณชัย พิสัยเลิศ ซึ่งขณะนั้นเป็นผู้ใหญ่บ้านดอยช้าง ตำบลวาวี นำปัญหามาปรึกษาวิชาเรื่องที่ลูกบ้านขายกาแฟขาดทุนได้ราคาเพียงกิโลกรัมละ 17 ถึง 20 บาทเนื่องจากถูกพ่อค้าคนกลางที่ขึ้นไปซื้อจากบนดอยกดราคา อาเดลขอความช่วยเหลือเรื่องการทำตลาดจากวิชาหลายครั้ง แต่ได้รับการปฏิเสธจากผู้ไม่พิสมัยรสชาติของเครื่องดื่มชนิดนี้

อย่างไรก็ตาม วิชาต้องการช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตความเป็นอยู่ของชาวเขาให้ดีขึ้น ลูกหลานไม่ต้องทิ้งถิ่นเพื่อใช้แรงงานแลกเงินน้อยนิด และท้ายที่สุดคือ พิสูจน์ให้ชาวโลกเห็นว่า ถ้าได้รับโอกาสที่ดี ชาวเขาก็สามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่ “ผมบอกอาเดลว่าขอเวลาครึ่งปีเพื่อศึกษาข้อมูลเรื่องกาแฟและความเป็นไปได้” วิชากล่าว เขายอมปรับตัวหันมาชิมกาแฟจนมองเห็นช่องทางช่วยเหลือด้านการตลาด หากต้องเริ่มตั้งแต่ปรับปรุงวิธีการปลูกและใช้ขบวนการผลิตที่ดีขึ้นเพื่อให้ได้กาแฟรสชาติดีระดับโลก

เขาสรุปคำแนะนำว่า ควรเริ่มด้วยการเพิ่มพื้นที่ปลูกกาแฟจาก 600 ไร่เป็น 3,000 ไร่ เพื่อสร้างอำนาจต่อรองราคา เน้น พัฒนากาแฟพันธุ์อาราบิกาให้ได้คุณภาพเยี่ยมและปลอดสารเคมี ปรับเปลี่ยนการผลิตและควบคุมคุณภาพแบบครบวงจรด้วยแรงงานชาวบ้าน

“เรามีเงินลงทุนเริ่มต้นที่ 300,000 บาท เศษ เรียนรู้จากความไม่รู้ ลงมือทำแล้วศึกษา แก้ปัญหา ทั้งเรื่องสายพันธุ์กาแฟ คุณภาพดิน ปริมาณผลผลิต การคัดเมล็ดพันธุ์ คั่ว บด และขายเอง” วิชาซึ่งปัจจุบันเป็นประธานบริษัทดอยช้าง คอฟฟี่ ออริจินอล กล่าว ช่วงสี่ปีแรก วิชาศึกษาและทดลองทำไร่กาแฟอินทรีย์เพื่อลดต้นทุนค่าปุ๋ยและเพิ่มคุณภาพเมล็ดพันธุ์ ปัจจุบัน ชาวเขาสามารถเพิ่มผลผลิตเป็นสี่เท่าจาก 80 ถึง 100 กิโลกรัมเป็น 400 กิโลกรัมต่อไร่

แต่ระยะแรกของการทำธุรกิจ วิชาและอาเดลซึ่งปัจจุบันเป็นกรรมการผู้จัดการและผู้จัดการโรงงานกาแฟประสบปัญหาอยู่บ้าง เช่น ถูกกดราคาจากการรับซื้อจากพ่อค้า แต่ด้วยความพยายามของวิชาที่นำตัวอย่างกาแฟไปให้เพื่อนชาวต่างชาติในหลายประเทศทดลองชิม ความสามารถในการพัฒนาและเพิ่มผลผลิตของชาวดอย รวมถึงความช่วยเหลือจากนักวิชาการด้านการพัฒนาสายพันธุ์กาแฟของไทย ทำให้ชาวดอยช้างขายเมล็ดกาแฟได้ในราคาดีถึงกิโลกรัมละ 100 บาท ร้านกาแฟแห่งแรกที่เชิงดอยเริ่มมีนักท่องเที่ยวต่างชาติแวะเข้า ไปลิ้มลองรสชาติเพิ่มขึ้นจากการตลาดแบบบอกกันปากต่อปาก และแล้วกาแฟที่มีโลโก้เป็นรูปใบหน้าของพิก่อ แซ่ดู่ เกษตรกรชาวดอยยุคเริ่มแรกซึ่งเป็นพ่อของอาเดลก็เป็นที่รู้จักแพร่หลายมากขึ้น

ปี 2550 คณะกรรมการนักชิมของคอฟฟี รีวิว (coffeereviews.com) เว็บไซต์ที่นักดื่มกาแฟทั่วโลกให้ความเชื่อถือ ทดสอบคุณภาพแล้วให้กาแฟดอยช้างพรีเบอร์รีติดอันดับด้วยคะแนน 89 และชนิดพรีเมียมได้ 85 คะแนน แล้วเผยแพร่ผลการทดสอบผ่านเว็บไซต์ไปทั่วโลกทำให้ได้รับการยอมรับในระดับนานาชาตินับแต่นั้น และได้คะแนนเพิ่มเป็น 93 ในปีถัดมา

นอกจากนี้ ในปี 2550 ดอยช้างยังเดินมาถึงจุดสูงสุดแห่งความภาคภูมิใจของวิชาและชาวดอยด้วยการเปิดสถาบันวิชาการเรียนรู้เรื่องกาแฟ หรือดอยช้างอะคาเดมี เพื่อช่วยเหลือและเสริมสร้างความสามารถด้านการปลูกและผู้ผลิตกาแฟอาราบิการะดับโลกแก่ชาวเขาและผู้สนใจ

ปัจจุบัน หมู่บ้านดอยช้างเป็นป่ากาแฟใหญ่ที่สุดและดีที่สุดในโลก มีเกษตรกรรวมกลุ่มกันเพื่อผลิตกาแฟปลอดสารมาตรฐานโลกรวม 12 กลุ่ม มีพื้นที่ปลูกกาแฟกว่า 20,000 ไร่ สามารถผลิตกาแฟได้ปีละ 1,700 ถึง 2,000 ตัน และจะเพิ่มผลผลิตเป็น 4,000 ตันในอนาคต ซึ่งสามารถสร้างรายได้ให้แต่ละครัวเรือนราว 300,0000 ถึงหลายล้านบาท โดยผลิตเป็นกาแฟดีที่สุดได้ราวร้อยละเจ็ดและกาแฟคุณภาพร้อยละ 70

บริษัทดอยช้างมีบริษัทในเครือรวมแปดบริษัทและขยายฐานการผลิตจากกาแฟอีกหลายแบรนด์ในระดับคุณภาพรองลงมา อย่างเช่น อีโก และฮิลลี ส่วนแบรนด์ดอยช้างขยายแบรนด์เป็นดีเอ็นเอ หรือดอยนอร์ทเทิร์น อาราบิกา เพื่อช่วยเกษตรกรพื้นที่อื่นๆ นอกจากนี้ยังปรับปรุงคุณภาพชาเขียวดอยสูง และแตกเป็นบริษัทผลิตภัณฑ์เครื่องสำอางจากกาแฟ โดยมีตัวนำร่องเป็นสบู่และกำลังปรับปรุงคุณภาพครีมบำรุงผิวก่อนนำสู่ตลาด และล่าสุดคือ บริษัทจัส คอฟฟี่ที่มุ่งเปิดร้านกาแฟคุณภาพ ดีเพื่อผู้บริโภคชาวไทย ซึ่งเปิดบริการไปแล้วสี่สาขาในกรุงเทพฯ และมีแผนขยายแฟรนไชส์ร้านกาแฟ จัส คอฟฟี่ไปทั่วประเทศในปีนี้ ตลอดจนปีหน้าวางแผนรุกตลาดร้านกาแฟในต่างประเทศ

วิชากล่าวถึงความสำเร็จของดอยช้างว่า “เกิดจากการมีหุ้นส่วนที่ดีด้วย” กลุ่มธุรกิจจากหลายชาติให้ความสนใจติดต่อขอเป็นผู้ร่วมผลิตและจัดจำหน่าย แต่เขาเลือกจอห์น เอม ดาร์ทช ชาวแคนาดาซึ่งไม่ขอร่วมทุนในการผลิต แต่ร่วมกันเปิดบริษัทใหม่ในประเทศแคนาดา โดยรับซื้อกาแฟในราคาต้นทุน นำ ไปคั่วแล้วขายปลีกและส่งจากแคนาดา โดยเป็นฝ่ายลงทุนในเรื่องกระบวนการผลิตและจัดจำหน่ายทั้งหมดจาก 200 ล้านบาทเพิ่มเป็น 600 ล้านบาท และแบ่งผลกำไรกันคนละครึ่ง “ดอยช้างจึงเปิดตัวในตลาดต่างประเทศได้กว้างขวางมากขึ้นและมีผลประโยชน์ร่วมกันอย่างยุติธรรม” กาแฟของดอยช้างปัจจุบันมีวางจำหน่ายในห้างสรรพสินค้าชั้นนำของโลก รวมทั้งห้างแฮร์รอดในกรุงลอนดอน

บริษัทดอยช้างไม่มีการจ้างพนักงานแต่อาศัยแรงงานอาสาสมัครในชุมชน ซึ่งเป็นผู้ปลูกกาแฟและลูกหลานช่วยคัดแยกเมล็ดพันธุ์ชั้นดีและทำงานในทุกขบวนการผลิตในบริษัทฯ โดยทุกคนจะได้รับผลตอบแทนเป็นราคารับซื้อเมล็ดกาแฟที่แพงขึ้นคือประกันราคาที่กิโลกรัมละ 100 บาท และเป็นที่มาของการคืนกำไรสู่สังคมด้วยข้อตกลงที่ให้ผู้ร่วมธุรกิจกาแฟดอยช้างทุกคน รวมถึงบริษัทร่วมทุนต่างชาติ ต้องแบ่งรายได้ร้อยละ 30 เข้ามูลนิธิกาแฟดอยช้างซึ่งมีการซื้อที่ดินไว้ 47 ไร่ เพื่อสร้างโรงเรียน สนามกีฬา โรงพยาบาล และสาธารณูปโภคต่างๆในชุมชน รวมถึงกองทุนการศึกษาเพื่อเปิดโอกาสให้เยาวชนศึกษาต่างประเทศและนำความรู้กลับมาพัฒนาบ้านเกิด

ในฐานะผู้ร่วมบุกเบิกดอยช้างจนประสบความสำเร็จในเชิงธุรกิจกาแฟระดับโลกของไทยเป็นปีที่เก้าในปีนี้ วิชากล่าวว่า “ผมไม่ได้ภูมิใจที่ทำงานสำเร็จแต่ภูมิใจในสิ่งที่ทำ คือมีหน้าที่ทำกาแฟดีที่สุดในโลก ทั้งที่ผมไม่ดื่มกาแฟและไม่มีความรู้มาก่อน

“ทุกวันนี้ ชาวเขาสามารถลบคำสบประมาทของทุกคนด้วยการสร้างกาแฟไทยคุณภาพดีที่มีชื่อเสียงโด่งดังไปทั่วโลก” ประธานฯอย่างวิชาซึ่งมีหุ้นเพียงครึ่งเปอร์เซ็นต์ในบริษัทดอยช้าง กล่าว “กาแฟดอยช้างถือเป็นตัวอย่างอันดีของการต่อสู้ของชาวชุมชนบนดอยสูงที่ใช้พลังความสามารถและสามัคคี เป็นต้นแบบชุมชนตัวอย่างที่หลายประเทศต้องขอเข้ามาศึกษาดูงาน ตอนนี้ เรายืนอยู่ที่หนึ่งเปอร์เซ็นต์ของกาแฟดีที่สุดในโลก จนกลายเป็นหน้าประวัติศาสตร์หนึ่งของโลกที่ต้องจารึกว่ากาแฟดีที่สุดในโลกอยู่ที่เมืองไทย”