ทำไมบางครั้งเราต้องเศร้า

ดูเหมือนเรากลัวที่จะต้องเศร้า เน้นกันมากเหลือเกินเรื่องความสุข การคิดบวก และการเห็นคุณค่าในตัวเองโดยไม่หวั่นไหว จนเราเสี่ยงต่อการหลงลืมไปว่าสิ่งสำคัญประการหนึ่งของการเป็นคนได้อย่างสมบูรณ์ คือเรียนรู้ที่รับมือกับสถานการณ์ที่ยากลำบากให้ได้ด้วย

แน่ละ อารมณ์ “บวก” เป็นเรื่องรื่นรมย์กว่าและอยู่ด้วยง่ายกว่า แต่ก็เป็นเรื่องปกติมากที่เราจะถูกรุมเร้าด้วยความเศร้าหรือเสียใจ เกิดความรู้สึกท้อแท้ ขุ่นข้อง หรือผิดหวังบ้างเป็นครั้งคราว อารมณ์ความรู้สึกเหล่านี้ล้วนสอนอะไรบางอย่างแก่เรา และหากปราศจากความรู้สึกเหล่านี้แล้ว ไม่รู้ว่าความสุขเป็นเช่นไร

แต่ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับว่าเราจำกัดความคำว่า “ความสุข” อย่างไร มาเริ่มตั้งแต่ต้นกัน อริสโตเติล นักปรัชญาชาวกรีก สอนว่า ชีวิตในอุดมคติคือ ยูเดโมเนีย (eudaimonia หรือ ชีวิตที่ดี) คำนี้ปกติแปลว่า “ความสุข” แต่อริสโตเติลไม่ได้กำลังพูดถึงชีวิตแห่งความรื่นรมย์ทางกายสัมผัส หรือสนับสนุนให้ใช้ชีวิตหลีกหนีจากความจริงโดยมีมายาว่าสิ่งต่างๆดีกว่า (หรือควรจะดีกว่า) ที่เป็นอยู่จริง

แนวคิดเรื่องความสุขของเขาใกล้เคียงกับคำว่า “ความสมบูรณ์พร้อม” มากกว่าความรู้สึกเป็นสุขแบบฉาบฉวยและหมกมุ่นในโลกียวิสัย ที่เราเรียกกันว่า “ความสุข” สำหรับอริสโตเติล ยูเดโมเนียคือการมีชีวิตตามครรลองของเหตุผล ทำตามวัตถุประสงค์ให้สำเร็จ ปฏิบัติหน้าที่พลเมืองแห่งตน ดำรงอยู่ในคุณธรรม มีจิตสำนึกผูกพันต่อโลกอย่างเต็มที่ และสัมผัสได้ถึงความรุ่มรวยในความรักและมิตรภาพของมนุษย์เป็นพิเศษ

“ความรุ่มรวยของความรักและมิตรภาพของมนุษย์” คืออะไร ทุกคนรู้ดีว่าไม่มีเส้นทางที่โรยด้วยกลีบกุหลาบ ความสัมพันธ์ส่วนตัวสามารถนำมาซึ่งความพึงพอใจอย่างสุดซึ้งและมีส่วนช่วยให้เกิดความรู้สึกถึงความสมบูรณ์พร้อมได้อย่างมาก แต่ความสัมพันธ์ดังกล่าว โดยพื้นฐานแล้วเต็มไปด้วยความยุ่งเหยิง ไม่อาจคาดเดาได้ และบ่อยครั้งเป็นบ่อเกิดที่ยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งความผิดหวัง กังวล และเศร้าหมอง และเพราะเหตุนี้เองจึงเป็นบทเรียนที่ดียิ่งต่อการเรียนรู้ของเรา

เมื่อผิดหวังหรือเป็นทุกข์ เราอาจรู้สึกว่าชีวิตช่างโหดร้ายและไม่ยุติธรรม เห็นได้ชัดว่าทำไม ในเวลาดังกล่าว เราจึงมองว่าความสุขเป็นเป้าหมายที่เหมาะสมต่อชีวิตหรืออาจเป็นสภาวะ “ธรรมชาติ” ที่ควรเป็น แต่นั่นเท่ากับมองข้ามความจริงที่สำคัญเกี่ยวกับประสบการณ์ของการเป็นมนุษย์ นั่นคือ ความเศร้าหมองเป็นอารมณ์ความรู้สึกที่แท้จริงเฉกเช่นเดียวกับความสุข ห้วงเวลาแห่งความสุขและหรรษา และแม้กระทั่งความรู้สึกพึงพอใจที่อยู่ลึกลงไปกว่านั้นที่โอบล้อมเราในบางครั้ง เรารับรู้ความหมายที่แท้จริงของมันได้ก็เพียงเพราะความรู้สึกดังกล่าวตรงกันข้ามกับความรู้สึกผิดหวัง เป็นทุกข์และเศร้าหมอง หรือแม้แต่เวลาที่เรารู้สึกว่าติดกับอยู่ในวังวนที่น่าเบื่อหน่าย

เวลาได้ยินพ่อแม่บางคนบอกว่า “แค่อยากให้ลูกๆมีความสุข” ผมคันปากอยากถามว่า “อยากให้ลูกๆได้แค่นั้นหรือ จริงๆแล้วอยากให้ลูกๆแร้นแค้นทางอารมณ์ขนาดนั้นหรือ ไม่อยากให้พวกเขาได้เรียนรู้ที่จะรับมือกับความผิดหวัง ความล้มเหลว และแม้แต่ความไม่ยุติธรรมเช่นนั้นหรือ”

โปรดอ่านต่อในฉบับเดือนสิงหาคม 2554